Rookvrij

Nieuws

Werkt het generatieverbod in VK?

Britse jongeren mogen vanaf 2027 nooit legaal tabak kopen. Onderzoek waarschuwt dat groeiende illegale handel het effect van deze historische wet kan verzwakken.

Het Verenigd Koninkrijk heeft als eerste grote Europese land een wettelijk systeem ingevoerd waarmee de verkoop van tabak geleidelijk moet verdwijnen. Vanaf 1 januari 2027 mag aan niemand die op of na 1 januari 2009 is geboren nog tabak worden verkocht. De leeftijdsgrens schuift daarna ieder jaar met één jaar op, waardoor deze generatie ook op latere leeftijd nooit legaal sigaretten, shag, sigaren of andere tabaksproducten kan kopen.

Het gaat juridisch om een verkoopverbod, niet om een verbod op roken of bezit. Iemand die onder de regeling valt, wordt niet strafbaar omdat hij rookt. Winkeliers en andere verkopers zijn verantwoordelijk voor de leeftijdscontrole en naleving. Ook het kopen of leveren van tabak namens iemand uit de beschermde generatie wordt strafbaar.

De Tobacco and Vapes Act kreeg op 29 april 2026 koninklijke goedkeuring. De wet geldt voor Engeland, Schotland, Wales en Noord-Ierland. Naast de rookvrije generatie bevat de wet bevoegdheden voor strengere regulering van vapes en nicotineproducten, waaronder reclameverboden, leeftijdsgrenzen, verkoopvergunningen en beperkingen aan smaken, verpakkingen en uitstalling.

Vapes vallen niet onder het levenslange generatieverbod voor tabak. Ze mogen aan volwassenen beschikbaar blijven, onder meer omdat ze rokers kunnen helpen overstappen van sigaretten. De verkoop van vapes en andere nicotineproducten aan minderjarigen blijft echter verboden. De regering wil bovendien voorkomen dat opvallende kleuren, zoete smaaknamen en marketing jongeren aan nicotine verslaafd maken.

De Britse overheid verwacht dat de generatiemaatregel honderdduizenden ziektegevallen voorkomt. Roken blijft een belangrijke vermijdbare oorzaak van kanker, hart- en vaatziekten en chronische longaandoeningen. In Engeland worden jaarlijks ongeveer 64.000 sterfgevallen en honderdduizenden ziekenhuisopnamen met roken in verband gebracht. De behandeling en maatschappelijke gevolgen kosten de gezondheidszorg en economie miljarden ponden.

Nieuw Brits bevolkingsonderzoek laat tegelijkertijd zien dat handhaving een zwakke plek kan worden. Onderzoekers analyseerden tussen oktober 2020 en april 2025 gegevens van 9.966 rokers van zestien jaar en ouder. De meeste deelnemers kochten tabak nog steeds bij reguliere Britse winkels, maar dat aandeel daalde van 94 naar 86,7 procent.

Het aandeel rokers dat aangaf tabak in het buitenland of belastingvrij te kopen, steeg in dezelfde periode naar 32,8 procent. Het aandeel dat ten minste een deel van de tabak via illegale bronnen verkreeg, liep vanaf medio 2023 sterk op en bereikte in april 2025 23,1 procent. Dat betekent niet dat bijna een kwart van alle geconsumeerde tabak illegaal was: deelnemers konden meerdere aankoopbronnen noemen en de studie mat personen, niet het marktaandeel of verkochte volume.

Illegale aankoop kwam het vaakst voor bij jonge rokers. Van de zestien- en zeventienjarigen meldde 31 procent een illegale bron. Zij kochten goedkope sigaretten onder meer via vrienden, lokale verkopers en onder de toonbank bij kleine winkels. Ook mensen met een lagere sociaaleconomische positie en mensen die zowel rookten als vapeten maakten vaker gebruik van illegale kanalen.

De onderzoekers concluderen niet dat de generatiewet gedoemd is te mislukken. Zij stellen wel dat een beperking van de legale verkoop alleen effectief kan zijn wanneer tegelijk stevig wordt geïnvesteerd in douanecontroles, lokale opsporing, samenwerking tussen toezichthouders en bestrijding van verkoop via sociale netwerken. Anders kunnen jongeren die nu al illegaal tabak kopen die routes blijven gebruiken.

Tegenstanders zien het onderzoek als bevestiging dat het verbod georganiseerde misdaad en zwarte handel kan versterken. Zij wijzen op ervaringen in landen met strenge tabaksbeperkingen en vrezen vervalste producten, verkoop zonder leeftijdscontrole en extra druk op winkeliers en handhavers. Ook vinden zij het moeilijk verdedigbaar dat twee volwassenen van bijna dezelfde leeftijd uiteindelijk verschillende rechten hebben.

Voorstanders benadrukken dat leeftijdsgrenzen nooit iedere overtreding voorkomen, maar de beschikbaarheid en maatschappelijke acceptatie wel verminderen. Het verbod moet vooral voorkomen dat jongeren beginnen voordat nicotineafhankelijkheid ontstaat. Omdat de regeling alleen nieuwe generaties betreft, verandert er voor bestaande volwassen rokers niets aan hun recht om tabak te kopen.

De duurzaamheid van de wet is ook politiek van belang. Nieuw-Zeeland nam eerder een vergelijkbare generatiemaatregel aan, maar trok die in voordat zij daadwerkelijk werd ingevoerd. In het Verenigd Koninkrijk kreeg de wet brede parlementaire steun, maar toekomstige regeringen kunnen haar wijzigen of intrekken. De praktische resultaten zullen daarom afhangen van blijvende politieke steun, voldoende handhavingscapaciteit en toegankelijke hulp bij stoppen met roken.

Ook andere landen volgen de Britse ontwikkeling. De Ierse regering onderzoekt een vergelijkbaar generatieverbod, mogelijk als aanvulling op de al geplande verhoging van de tabaksleeftijd naar 21 jaar in 2028. Voorstanders zien de Britse wet als internationaal voorbeeld; critici waarschuwen dat landen eerst de juridische uitvoerbaarheid, grenshandel en mogelijke groei van de illegale markt moeten beoordelen.

Bronnen

0
Deel via