Andreas Schmidt, hoogleraar ethiek en politieke filosofie aan de Rijksuniversiteit Groningen, is van mening dat een generatiegebonden tabaks- en nicotineverbod geen inperking is van de liberale vrijheden.
Het burgerinitiatief Nicotinee heeft meer dan 70.000 handtekeningen verzameld en daarmee voldoende voor de behandeling in de Tweede Kamer. Op 12 december 2024 is het initiatief uitgebreid besproken. Met dit initiatief komt ook weer de discussie naar boven in hoeverre het reguleren en verbieden van roken en vapen betutteling is en in strijd met de vrijheid van keuze van de burger. Andreas Schmidt beschrijft een aantal overwegingen in deze discussie.
Tabaksverbod voor jongeren perkt hun vrijheid niet in
Een generatiegebonden ban op tabak. Deze mogelijkheid bespreekt de Tweede Kamer deze week naar aanleiding van burgerinitiatief Nicotinee. In tegenstelling tot wat men zou denken, bevordert zo’n verbod de persoonlijke vrijheid, schrijft Andreas Schmidt, hoogleraar ethiek en politieke filosofie.
Roken brengt hartverscheurende menselijke kosten met zich mee. Ruim 670.000 mensen zijn in Nederland inmiddels chronisch ziek door het roken en jaarlijks sterven 20.000 mensen als gevolg van deze verslaving. Het burgerinitiatief Nicotinee pleit daarom voor een radicaal doel: toekomstige generaties moeten helemaal rookvrij worden. Het voorstel van het burgerinitiatief is inmiddels door meer dan 57.000 burgers ondertekend en wordt donderdag in de Tweede Kamer besproken.
De initiatiefnemers bepleiten een leeftijdsgebonden tabaksban die het illegaal maakt om nicotineproducten te verkopen aan iedereen die na 2012 is geboren. De huidige rokers kunnen zolang ze willen tabak blijven kopen. Maar de generaties die vanaf 2030 volwassen worden niet. Zo groeit gaandeweg de rookvrije generatie en verdwijnen tabak en nicotine steeds meer uit de samenleving.
Tabacco and Vapes Bill
Nederland is niet het eerste land waar gepleit wordt voor een wettelijk verbod. In het Verenigd Koninkrijk stemde eind november een ruime meerderheid van de Britse parlementsleden voor het mogelijk maken van een generatiegebonden verkoopverbod van tabak. De nieuwe Tabacco and Vapes Bill heeft nog wel een lange weg te gaan voordat het praktijk wordt, maar het is een stap dichterbij een rookvrije generatie.
Zowel in het VK als in Nederland zijn er echter liberalen die zich afvragen of zo’n leeftijdsgebonden verbod niet in tegenspraak is met liberale beginselen en ieders persoonlijke keuzevrijheid. Zij vinden dat anderen geen beperking in de keuzes mag worden opgelegd, zelfs wanneer dat gevaarlijke of schadelijke keuzes zijn. In mijn filosofisch onderzoek kwam ik echter tot een verrassende conclusie: liberale theorieën en ideeën geven ons juist reden om een generatieban te ondersteunen.
Gezondheid boven vrijheid
De eerste reden is als volgt: zelfs de meest fervente liberaal geeft ook om andere waarden dan vrijheid. Soms moeten we vrijheid afwegen tegen andere belangen. Omdat roken de belangrijkste oorzaak is van vermijdbare ziekte en dood, kunnen gezondheidsoverwegingen soms zwaarder wegen dan vrijheid.
Overweeg daarvoor het volgende gedachte-experiment: stel je voor dat sigaretten nog niet op de markt waren, maar dat een bedrijf ze uitvindt en nu goedkeuring wil van de regelgevende instanties. Veronderstel ook dat we alle huidige informatie hebben over de vreselijke effecten van sigaretten. Nederland zou dat bedrijf niet toestaan om die sigaretten te gaan verkopen, en terecht. Maar als het tegenhouden van de sigaretten gerechtvaardigd is in dit gedachte-experiment, dan zou dat ook een rechtvaardiging moeten zijn voor het onthouden van sigaretten aan toekomstige generaties.
De tweede reden, en een nog belangrijkere: we hoeven vrijheid niet eens af te wegen tegen andere waarden, want de vrijheid zélf ondersteunt al een generatieban. Zelfs de beroemde Britse filosoof, anti-paternalist en econoom John Stuart Mill stond uitzonderingen toe. In zijn essay ‘On Liberty’ stelde hij bijvoorbeeld dat slavernijcontracten, zelfs als die vrijwillig zouden worden afgesloten, verboden moesten worden: ‘... door zichzelf te verkopen als slaaf doet hij afstand van zijn vrijheid; hij ziet af van elk toekomstig gebruik ervan buiten die ene daad. (…) Het principe van vrijheid kan niet vereisen dat hij vrij moet zijn om niet vrij te zijn.’
Ook roken maakt je toekomstige zelf onvrij. Je levensverwachting daalt met tien tot vijftien jaar en je opties nemen navenant af: je hebt simpelweg geen opties als je dood bent. Sigaretten en andere nicotineproducten verslechteren ook je gezondheid, waardoor je fysieke opties kleiner worden en dus je vrijheid al afneemt terwijl je nog leeft. Sigaretten verminderen bovendien je financiële vrijheid. Drie op de vier rokers wil stoppen, maar kan dit niet. De dure sigarettenverslaving vermindert hun opties, omdat ze het geld niet kunnen uitgeven aan waar ze écht waarde aan hechten.
Tot slot denken filosofen dat verslavingen ons ook in psychologisch opzicht minder vrij maken: de acties van een verslaafd mens komen niet overeen met wat hij autonoom wenst te doen met zijn leven. Al met al verminderen sigaretten je levenslange vrijheid. Daarom moeten we individuen beschermen tegen opties die hun toekomstige zelf in ernstige mate onvrij maken.
8 miljoen doden
Er zijn natuurlijk nog meer liberale argumenten. Van de 8 miljoen mensen die wereldwijd jaarlijks sterven aan de gevolgen van roken, zijn naar schatting 1,3 miljoen niet-rokers die worden blootgesteld aan meeroken: zij hebben simpelweg nooit voor deze optie gekozen.
En als hij al bestaat, dan behoort de rationele vrijwillige tabaksconsument tot een minderheid. Verreweg de meeste rokers beginnen voordat ze de wettelijk toegestane leeftijd hebben bereikt. Velen krijgen spijt en zouden willen dat ze nooit waren begonnen. Ze onderschatten bij aanvang de gezondheidsrisico’s en het verslavende potentieel van roken, en kunnen uiteindelijk niet stoppen.
Kortom, liberalen hebben alle reden om een generatieverbod te steunen: het vermindert roken én bevordert de vrijheid.