Waarom accepteren we dat de tabaksindustrie miljarden verdient door mensen verslaafd en afhankelijk te maken, veelal gevolgd door ziekte en vroegtijdige dood?
De tabaksindustrie is een van de meest ziekmakende en dodelijke industrieën. Het hierdoor veroorzaakte persoonlijke en maatschappelijke leed was voor Steven Baylis en Amina Ahmad aanleiding een fonds op te richten voor ondersteuning en financiering van rechtszaken tegen de tabaksindustrie en andere schadelijke industrieën. Beide zijn alumni van het Tobacco Free Future Fellowship, een tak van de School for Moral Ambition.
De oproep van Amina Ahmad en Steven Baylis richt zich fel op de macht van schadelijke industrieën zoals de tabaks-, alcohol-, junkfood- en fossiele brandstofbedrijven: die maken winst terwijl de samenleving de rekening betaalt. Volgens hen bestaat de juridische basis al om die bedrijven aan te pakken — het ontbreekt in veel gevallen aan dóórzettingskracht, financiering en politieke wil. Daarom roepen Amina en Steven beleidsmakers, juristen, maatschappelijke organisaties en filantropen op om middelen te bundelen. Met genoeg financiële en juridische slagkracht kunnen we bestaande regels werkelijk laten doorwerken tot in de boardroom. Dan is het niet langer mogelijk om de winst te privatiseren en de schade af te schuiven op de samenleving.
Een belangrijk punt in hun verhaal is: we hoeven niet eerst te wachten op een nieuwe generatie wetten. Heel veel kán nu al. Rechters hebben in andere dossiers (denk aan klimaat- of verkeersveiligheid) laten zien dat overheden en bedrijven tot meer bescherming kunnen worden verplicht dan ze uit zichzelf doen. Die lijn kun je ook naar gezondheid doortrekken.
De auteurs beschrijven hoe deze industrieën wereldwijd volgens hetzelfde draaiboek werken: twijfel zaaien over wetenschap, lobbyen voor uitstel, uitzonderingen vragen, marketing richten op jongeren of kwetsbare groepen, en handhaving proberen af te zwakken. Zolang dat loont, blijft het aantrekkelijk om schadelijke producten te verkopen.
Zij benadrukken dat beleidsmaatregelen vaak vertragen of verwateren door lobby en misleiding, maar dat strategische rechtszaken bewezen hebben dat echte verandering mogelijk is. Door de wet actief te gebruiken, draai je dat om: als schade geld kost, wordt het minder aantrekkelijk om die schade te veroorzaken. “Als je verdient aan ongezonde producten, betaal je ook mee aan de gevolgen” – dat is de kern. Door bedrijven te dwingen te betalen voor de maatschappelijke kosten die zij veroorzaken, verdwijnt het onrechtvaardige patroon van privéwinst en publieke schade.
Met hun initiatief SHIFT willen zij zulke rechtszaken mogelijk maken, financiële middelen aanreiken en activisten koppelen met juridische experts, zodat beleid geen vrijblijvende intentie blijft maar een afdwingbaar instrument wordt. Hun boodschap is duidelijk: de wet ligt al aan onze kant, laten we deze nu gebruiken.
Bronnen
- School for Moral Ambition — The Law Is Already on Our Side. It’s Time to Use It
- Eurobserver — How NGOs die, Europe's playbook for dismantling democracy
Vertaling artikel in School for Moral Ambition
De wet staat al aan onze kant, tijd om hem te gebruiken
We hebben al wetten om industrieën zoals de tabaksindustrie aan banden te leggen, stellen Steven Baylis en Amina Ahmad. Nu hebben we alleen nog de wil en de financiële middelen nodig om die wetten in de rechtbank te handhaven.
Als bedrijven willens en wetens profiteren van producten die miljoenen mensen het leven kosten, waarom laten we ze dan vrijuit gaan?
Overheden geven miljarden uit aan gezondheidszorg en nog eens miljoenen aan het subsidiëren van beleidscampagnes om industrieën te bestrijden die floreren door schade aan te richten, in een poging ons te beschermen tegen tabak, ultraverwerkte voedingsmiddelen, alcohol en fossiele brandstoffen, om maar een paar voorbeelden te noemen. Toch blijven deze industrieën jaar na jaar groeien, uitbuiten en zich bemoeien met regelgeving. Ze privatiseren winsten en wentelen de kosten af op de samenleving. Het resultaat: kwetsbare gezondheidszorgstelsels, zieke bevolkingsgroepen en belastingbetalers die opdraaien voor de kosten van te voorkomen ziekten.
Maar het punt is: we hebben al wetten om hen te stoppen. Wat we missen is de wil en de financiering om die wetten via de rechtbanken te handhaven.
Daarom hebben we SHIFT opgericht, een katalysator voor strategische rechtszaken tegen bedrijven die de gezondheid schaden. Ons doel is duidelijk: bestaande wetgeving handhaven, bedrijven verantwoordelijk houden en voorkomen dat schadelijke industrieën floreren. Rechtszaken overtuigen immers niet, ze dwingen.
Beleid alleen is niet voldoende
Op het gebied van de wereldwijde volksgezondheid wordt vaak gekozen voor beleidshervormingen. Beleid is echter kwetsbaar. Het kan worden afgezwakt, uitgesteld of stilletjes begraven onder het gewicht van lobbywerk door bedrijven. De tabaksindustrie was een pionier op dit gebied: misleidende reclame, het financieren van frontgroepen, het onderdrukken van wetenschappelijk bewijs, het richten op ontwikkelingslanden en het bij elke gelegenheid bemoeien met volksgezondheidsvoorschriften.
Andere industrieën keken nauwlettend toe. Tegenwoordig passen producenten van junkfood, alcohol en fossiele brandstoffen dezelfde tactieken toe – met dezelfde verwoestende gevolgen.
Beleid kan tegenwicht bieden. Maar rechtszaken dwingen tot verantwoordelijkheid. Ze verschuiven de kosten van de schade terug naar degenen die deze bewust veroorzaken.
Waarom beginnen met tabak?
Wij geloven dat de strijd begint met tabak, omdat dit het model is voor alle andere schadelijke industrieën. Het is het dodelijkste consumentenproduct in de geschiedenis, dat jaarlijks meer dan 7 miljoen mensen het leven kost. Het is ook het meest gereguleerde product, dankzij het Kaderverdrag inzake tabaksontmoediging (FCTC), het enige verdrag ter wereld dat specifiek betrekking heeft op gezondheid.
Dat verdrag en de precedenten die al zijn geschapen op het gebied van tabaksontmoediging bieden ons een unieke kans. Als we bestaande wetten tegen tabaksfabrikanten kunnen handhaven, kunnen we een ‘halo-effect’ creëren: precedenten die doorwerken in andere sectoren en andere bedrijven dwingen om aan hogere normen voor maatschappelijk verantwoord ondernemen te voldoen.
Een bewezen strategie
Strategische rechtszaken zijn niet abstract. Ze hebben eerder gewerkt.
Neem bijvoorbeeld Mothers Against Drunk Driving (MADD), opgericht in 1980 door Candace Lightner nadat haar dochter was omgekomen door een dronken automobilist. Wat begon aan de keukentafel, groeide uit tot een van de machtigste grassrootsorganisaties in de Verenigde Staten. Door zowel belangenbehartiging als rechtszaken in te zetten, heeft MADD bijgedragen aan het veranderen van wetten, het hervormen van culturele normen en het terugdringen van het aantal verkeersdoden door alcohol met meer dan de helft. Naar schatting zijn daarmee 400.000 levens gered.
De les is duidelijk: kleine zaken kunnen systemische veranderingen teweegbrengen.
Bij SHIFT financieren we – op non-profitbasis – civiele en administratieve zaken die normaal gesproken niet zouden worden gefinancierd. We bieden interne juridische expertise om criteria te beoordelen, coalities te vormen met belangenorganisaties en academici, en communicatiestrategieën te ondersteunen die ervoor zorgen dat juridische overwinningen worden omgezet in culturele veranderingen.
Het gemeenschappelijke draaiboek van schade
In ons werk hebben we een opvallende overeenkomst gezien tussen schadelijke industrieën. Of het nu gaat om tabak, frisdrank, alcohol of fossiele brandstoffen, de tactieken zijn hetzelfde:
- Overtreding van reclamestandaarden door misleidende claims en het richten op kwetsbare bevolkingsgroepen.
- Bedrijfsbemoeienis met het volksgezondheidsbeleid, van lobbyen tot desinformatiecampagnes.
- Misbruik maken van lacunes en mazen in de regelgeving om schadelijke producten op de markt te houden.
- Schadelijke producten normaliseren door middel van meedogenloze marketing.
- Wetenschap onderdrukken die de gevaren van hun producten aantoont.
- Zich richten op ontwikkelingslanden met zwakkere regelgeving.
Het is cruciaal om dit patroon te herkennen. Het betekent dat lessen die zijn geleerd in de strijd tegen één industrie, kunnen worden toegepast op andere industrieën. De middelen zijn er. De wetten bestaan. We moeten ze alleen nog gebruiken.
De kosten van niets doen
Dit is geen ver-van-mijn-bed-show. Het kost vandaag de dag mensenlevens en publieke middelen. Alleen al tabak kost wereldwijd jaarlijks meer dan 1 biljoen dollar aan gezondheidszorgkosten en verloren productiviteit. Tel daar de lasten van obesitas, alcoholgerelateerde ziekten en door fossiele brandstoffen veroorzaakte luchtvervuiling bij op, en de cijfers zijn duizelingwekkend.
Overheden kunnen het zich niet veroorloven om blanco cheques te blijven uitschrijven voor vermijdbare schade. Rechtszaken veranderen de situatie. Ze zeggen: als je profiteert van schade aan de gezondheid, dan betaal je daarvoor.
Wij zijn ervan overtuigd dat een goede gezondheid een mensenrecht is en dat de wet een van onze sterkste instrumenten kan zijn om dat recht te beschermen. Maar rechtszaken vereisen middelen, doorzettingsvermogen en de moed om op te komen tegen enkele van de rijkste bedrijven ter wereld.
Daar komt katalysatorfinanciering om de hoek kijken. SHIFT is opgericht om zaken aan te spannen die anders niet zouden worden aangespannen, om voorvechters en juridische experts over de grenzen heen met elkaar in contact te brengen en om ervoor te zorgen dat overwinningen in het ene rechtsgebied aanleiding geven tot actie in het andere.
We zijn niet naïef. Schadelijke industrieën zullen zich blijven verzetten. Maar de geschiedenis van de volksgezondheid leert ons dat wanneer de wet het wangedrag van bedrijven aanpakt, er verandering volgt. Wetgeving inzake veiligheidsgordels, rookverboden, beperkingen op rijden onder invloed: het leek allemaal ooit radicaal, maar nu is het allemaal gezond verstand. Hetzelfde kan gelden voor het wettelijk aansprakelijk stellen van bedrijven voor de producten die ze verkopen.
De toekomst die wij voor ogen hebben, is een toekomst waarin het niet langer winstgevend is om mensen ziek te maken. Waar bedrijven aan dezelfde normen worden gehouden als burgers: de wet naleven of de gevolgen onder ogen zien. Waar het volksgezondheidsbeleid niet wordt ondermijnd, maar gehandhaafd, indien nodig via de rechter.
De wet staat al aan onze kant. Het is tijd dat we er gebruik van maken.