Rookvrij

Nieuws

België: onderzoek illegale handel

In België en ook Nederland duiken steeds vaker illegale sigaretten en vapes op. Controles, inbeslagnames en sluitingen tonen een groeiende zwarte markt.

De berichten van de afgelopen weken laten zien dat de handel in illegale sigaretten en vapes allang geen reeks losse incidenten meer is, maar een hardnekkig en breed verspreid probleem. In België en Nederland duiken steeds opnieuw grote partijen illegale rookwaren op, in containers, woningen, winkels en nachtwinkels. Tegelijk groeit in België de onrust over de enorme omvang van de zwarte markt, vooral in Antwerpen, waar volgens recente berichtgeving bijna de helft van de gerookte sigaretten inmiddels illegaal zou zijn. Daarmee verschuift het beeld van kleinschalige smokkel naar een veel groter en professioneler circuit waarin goedkope, niet-belaste en vaak ongecontroleerde producten een vaste plaats hebben gekregen.

Wat opvalt, is de combinatie van twee parallelle ontwikkelingen. Aan de ene kant zijn er de grote logistieke vangsten door douane en opsporingsdiensten. In de Rotterdamse haven, op de Maasvlakte, bij Moerdijk en in Arnhem zijn in korte tijd opnieuw honderdduizenden tot miljoenen illegale sigaretten onderschept. Zulke vondsten maken duidelijk dat de aanvoerketen niet beperkt blijft tot een paar lokale handelaren, maar dat er sprake is van transport, opslag en distributie op aanzienlijke schaal. Aan de andere kant wordt steeds zichtbaarder hoe die illegale handel uitmondt in gewone verkoopkanalen waar consumenten, ook jongeren, er relatief makkelijk aan kunnen komen. Nachtwinkels, dagwinkels en kleine verkooppunten blijken daarbij een terugkerende schakel.

Vooral de combinatie van illegale sigaretten én illegale vapes in dezelfde controles is veelzeggend. In Uden werden bij een controle van een nachtwinkel beide soorten rookwaren aangetroffen. In Brabant werden bij andere acties honderden illegale vapes en sigaretten gevonden in huizen en winkels. Dat laat zien dat de zwarte markt zich niet meer beperkt tot traditionele sigarettensmokkel, maar zich meebeweegt met de nicotinevraag van nu. Vapes, vooral smaakjesvapes en producten die buiten de Nederlandse regels vallen, worden onderdeel van hetzelfde illegale verdienmodel. Daardoor raakt het probleem niet alleen de belastinginning en de handhaving, maar ook direct het volksgezondheidsbeleid dat juist probeert jongeren en nieuwe gebruikers weg te houden van nicotine.

De politieke en maatschappelijke lading van het onderwerp wordt daardoor steeds groter. Wanneer illegale vapes nog massaal onder de toonbank verkrijgbaar zijn en artsen tegelijk waarschuwen dat jongeren ze nog steeds eenvoudig kunnen kopen, wordt zichtbaar hoe zwak de praktijk van handhaving nog is. De zwarte markt floreert juist waar formele verboden en hoge belastingen niet gepaard gaan met voldoende toezicht, opsporing en snelle sancties. Dat spanningsveld komt ook terug in de buitenlandse discussie, zoals in Frankrijk, waar de tabaksindustrie en oud-bewindspersonen elkaar publiekelijk de schuld geven van de smokkelgroei. Achter die discussie ligt dezelfde vraag: wie profiteert van een markt waarin legale producten duurder en strenger gereguleerd worden, terwijl illegale aanbieders de ruimte houden?

In België is dat debat extra scherp geworden doordat de omvang van de illegale markt in korte tijd sterk lijkt te zijn gegroeid. Dat voedt enerzijds het argument dat hoge prijzen en accijnzen een aanzuigende werking kunnen hebben op smokkel, maar anderzijds ook de constatering dat georganiseerde criminaliteit juist profiteert van een gebrek aan effectieve handhaving. De realiteit is dat beide elementen naast elkaar kunnen bestaan. Een hogere prijs op legale producten kan de prikkel vergroten, maar zonder distributienetwerken, opslaglocaties, malafide winkeliers en beperkte pakkans ontstaat zo’n markt niet vanzelf. De recente inbeslagnames maken vooral duidelijk dat die infrastructuur er al is.

Voor Nederland is het beeld evenmin geruststellend. De opeenvolging van vangsten in havens, woningen en winkels suggereert dat illegale rookwaren op meerdere niveaus circuleren: grootschalige invoer, regionale opslag en lokale verkoop. Dat betekent dat het probleem niet opgelost wordt met alleen grenscontroles of alleen winkelinspecties. Zolang de keten intact blijft, blijft de handel zich verplaatsen. Sluitingen van winkels en gerichte controles helpen, maar de berichten van de afgelopen weken wijzen erop dat het aanbod nog steeds groot genoeg is om telkens opnieuw op te duiken.

Onder die ontwikkeling ligt een bredere verschuiving. Illegale tabak en vapes zijn niet langer een marginaal bijproduct van de markt, maar een concurrerend kanaal geworden dat inspeelt op prijsverschillen, vraag naar verboden smaken en gebrekkige naleving. Daarmee raakt het onderwerp aan belastingen, volksgezondheid, jeugdbeleid, georganiseerde criminaliteit en bestuurlijke geloofwaardigheid tegelijk. De recente nieuwsberichten laten vooral één ding zien: de zwarte markt in nicotineproducten is niet op zijn retour, maar wordt zichtbaarder, brutaler en normaler aanwezig in het dagelijks straatbeeld.

Bronnen